Jak pszczoły radzą sobie z brakiem matki przez 9 dni?

Gdy rodzina pszczela nagle traci matkę, jej reakcja jest natychmiastowa i przebiega na kilku poziomach: behawioralnym, biologicznym oraz fizjologicznym. Pszczoły są w stanie przetrwać 9 dni bez matki, o ile w momencie jej straty w ulu znajdował się młody czerw, jednak ich kondycja i struktura pracy ulegają w tym czasie znacznym zmianom.

Reakcja behawioralna i pierwsze godziny Pszczoły wyczuwają brak matki bardzo szybko, zazwyczaj w ciągu 10 do 30 minut od jej zniknięcia. Wynika to z nagłego przerwania dopływu substancji matecznej (kwasu 9-okso-2-decenowego), która normalnie integruje superorganizm i hamuje rozwój jajników u robotnic.

• Niepokój: Rodzina wpada w stan silnego pobudzenia. Pszczoły biegają chaotycznie po przedniej ścianie ula i przy wylotku, jakby kogoś szukały.
• Sygnały dźwiękowe: Charakterystycznym objawem bezmatuszości jest wydawanie przez rodzinę żałobnego, niejednolitego i długo niegasnącego szumu, nazywanego czasem „wyciem” pszczół.

Mechanizm ratunkowy: Budowa mateczników Jeśli w gnieździe pozostały jaja lub młode larwy (w wieku do 2–3 dni), rodzina pszczela nie ginie, lecz przechodzi w stan tzw. niepełnego osierocenia.

• Wychów nowej matki: Pszczoły wybierają kilka młodych larw robotnic, rozszerzają ich komórki i zaczynają intensywnie karmić je mleczkiem pszczelim. Tworzą w ten sposób mateczniki ratunkowe.
• Stan po 9 dniach: Jest to kluczowy termin. Larwa mateczna rozwija się bardzo szybko i po około 8–9 dniach od złożenia jaja (lub 5 dniach od stadium larwy) matecznik zostaje zasklepiony. Zatem po 9 dniach od straty matki, w ulu powinny znajdować się już zasklepione mateczniki ratunkowe.
• Diagnostyka czerwia: Po 9 dniach w gnieździe nie ma już świeżego czerwiu otwartego (jaj i młodych larw), ponieważ wszystkie larwy pozostawione przez starą matkę zdążyły już zostać zasklepione. Obecność wyłącznie czerwia krytego jest dla pszczelarza jasnym sygnałem, że matki nie ma w ulu od co najmniej 9 dni.

Zmiany fizjologiczne i zagrożenie trutówkami Jeśli rodzina nie ma możliwości wychowania nowej matki (brak młodego czerwia), następuje stan pełnego osierocenia, który po 9 dniach zaczyna prowadzić do destrukcji rodziny.

• Trutówki anatomiczne: W normalnej rodzinie pszczoły-karmicielki oddają mleczko larwom. Gdy matki i młodych larw brakuje, robotnice same zaczynają zjadać nadmiar bogatego w białko mleczka. Powoduje to, że ich jajniki zaczynają się powiększać. Po 9 dniach znaczna część robotnic może stać się już trutówkami anatomicznymi (ich jajniki są rozwinięte, ale jeszcze nie składają jaj).
• Trutówki fizjologiczne: Choć masowe składanie niezapłodnionych jaj przez robotnice (trutówki fizjologiczne) następuje zazwyczaj po 25–30 dniach od straty matki, to brak interwencji w ciągu pierwszych 9 dni znacznie przybliża rodzinę do tego nieodwracalnego stanu.

Wpływ na wydajność i pracę kolonii Brak matki drastycznie obniża energię życiową rodziny.

• Spadek aktywności: Pszczoły tracą zapał do zbierania nektaru i pyłku.
• Zatrzymanie budowy: Ustaje produkcja wosku i budowa nowych plastrów. Jeśli rodzina miała wstawioną ramkę budowlaną, po 9 dniach braku matki będzie ona pusta lub znajdą się na niej tylko nieregularne „języki” trutowe.
• Gromadzenie zapasów: Ponieważ nie ma komu karmić czerwia (którego ubywa), pszczoły mogą chaotycznie składać miód w wolnych komórkach w samym centrum gniazda, tam gdzie normalnie powinien być czerw.

Podsumowując, po 9 dniach bez matki pszczoły albo mają już zasklepione mateczniki ratunkowe i czekają na wygryzienie nowej matki (co nastąpi za około tydzień), albo – jeśli nie miały czerwia – są na prostej drodze do przeobrażenia się w rodzinę trutową, która bez pomocy pszczelarza jest skazana na zagładę.